Saatleri Ayarlama Enstitüsü / Ahmet Hamdi Tanpınar
Türkiye’de ‘batılılaşmak’ olgusu aydınlar tarafından ele alınmış önemli bir konudur. Türk siyasi ve kültür tarihi bu anlamda aydınlara büyük görevler yüklemiş, halkın bilinçlenmesi, Doğu-Batı sentezi yapabilmesi fikrini doğurmuştur.
Sanatçılar, ‘Doğu’ ile ‘Batı’ arasında sıkışan bireylerin ‘gelişememe’ durumları nedenleriyle bu konuyu ele almıştır.
Eserleriyle yol göstermek isteyen sanatçılar, yarattıkları karakterlerle bu ikilemin arasındaki bireylerin yaşamlarından kesitler sunmuştur bize. Ancak asıl anlatmak istedikleri ne doğulu ne batılı olmaktır. Böyle bir seçime zorlamak gibi bir amacı hiçbir zaman taşımamışlardır. Yazarlar, bireylerin sadece giyim-kuşam anlamında batılı ancak düşünme anlamında doğulu davranmasını, batılılaşmak kelimesinin gerçek anlamını irdelemiştir.
İşte bu noktada da bu durumu anlatma başarısı ön plana çıkmıştır.
Başarı bu ülke topraklarında ‘ölümle’ eşzamanlanmıştır adeta. Çoğu zaman bir yazarın anlaşılabilmesi, eserlerinin gündeme gelebilmesi için maalesef ki ölümlerinden sonraya ertelenmiştir.
Nitekim Tanpınar için de aynı şey geçerli olmuştur.
Saatleri Ayarlama Enstitüsü gibi bir şaheseri ortaya koyan yazar, aynı dönemlerde sağlığıyla ilgili ciddi sıkıntılar yaşamıştır. Ancak O, sağlığına rağmen Türk modernleşme sürecindeki çelişkileri ‘kendi olmayı başararak’ ortaya koymuştur. Üstelik sadece tek bir eserinde bu konuyu gündemine almamış, her eserinde Türk insanının bu sıkışmış ruhunu iğneleyici bir üslupla ve başarıyla sunmuştur.
Tanpınar, bu durumu basite indirgeyerek değil, derin gözlemler yaparak ortaya koymuştur. Örneğin Osmanlının son dönemini ve çağdaş Türk toplumunun ilk dönemlerini ‘kimlik problemi’ olarak değerlendirirken bu durumu bir ‘medeniyet krizi’ olarak yorumlamıştır.
İşte bu yüzden ‘Saatleri Ayarlama Enstitüsü’ romanını dört ayrı bölüme ayırarak ‘medeniyet krizi’ni gözler önüne sermek istemiştir. Bu eser, bir anlamda Türk insanının ve kültürünün panoraması olmuştur. Ancak Tanpınar’ın bu panoramayı sunarken gösterdiği çözüm yolu, ne tarihi reddetmek ne de tarihi yüceltmektir.
Türk toplumunun çağdaş kalabilmesini gerçekçi sebeplere bağlayarak çözümler üretmiştir. Kendini aydın olarak nitelendiren insanların kültürel duyarsızlığından ve körlüğünden derhal kurtulmaları gerektiğini savunmuştur.
Cumhuriyet’in ilanı ile yaratılacak kültürün sağlam ilerleyebilmesi için geçmişin temellerinin bilinmesi gerektiğini yani ‘tarihi süreklilik’ kavramını insanlara aşılamaya çalışmıştır. Öncelikli olarak kendi kültürümüzü bilmemiz gerektiğini, sonra Batı kültürünün değerlerini anlamamızı ve ardından da bunları analiz etmemiz gerektiğini her fırsatta ortaya koymuştur Tanpınar. Çünkü kendi değerlerimizi reddederek ‘batılı’ olamayacağımızı gözlemlemiştir.
Bu gözlemlerini de Saatleri Ayarlama Enstitüsü romanında elli yıllık bir dönemde toplumumuzun ne gibi değişimlere uğradığını ve bu değişimlerin toplumda yarattığı bunalımları sunmuştur.
Eser; ‘Büyük Ümitler’ , ‘Küçük Hakikatler’, ‘Sabaha Doğru’ ve ‘Her Mevsimin Bir Sonu Vardır’ bölümleriyle Tanzimat öncesinden başlayarak Cumhuriyet dönemini anlatmıştır.